Con Tàu Trốn Chạy Lúc Bình Minh Cảng Carthage Và Lời Hứa Không Thể Hư Mất

Bụi nước muối lạnh buốt của Địa Trung Hải táp rát đôi gò má ngay lúc cánh cửa gỗ sồi nhà nguyện Thánh Cyprianô bật mở ra ánh bình minh xám xịt. Quấn chặt khăn choàng góa phụ sẫm màu trước gió chướng, người đàn bà năm mươi mốt tuổi lao chân trần qua những phiến đá cầu cảng trơn nhẫy mùi hắc ín và cá biển. Muộn mất rồi. Ngoài đê chắn sóng cảng Carthage, cánh buồm vuông trắng xóa của thương thuyền La Mã đã căng phồng gió đất liền — mang đứa con trai hai mươi chín tuổi của bà vượt khơi xa.

Mới vài canh giờ trước dưới ánh sao khuya, Aurelius Augustinus còn nhìn thẳng vào đôi mắt sưng mọng của mẹ ruột mà nói dối lạnh lùng: Thưa mẹ, đêm nay gió lặng chưa nhổ neo được đâu; con chỉ lên boong ngồi tiễn người bạn tới lúc tàu anh ấy khởi hành. Bám chặt cổ tay áo con, run sợ mất con giữa kinh đô Rôma xa hoa, bà Monica chỉ chịu buông tay khi con dỗ bà vào cầu nguyện trong đền Thánh tử đạo Cyprianô sát mép sóng. Lúc bà ép trán xuống đá cẩm thạch lạnh ngắt van xin Chúa kìm con tàu lại Bắc Phi, gió đêm đã thổi căng buồm, dây neo tuột khỏi cọc đá, và khúc ruột bà sinh hạ đã nhẫn tâm bỏ mặc mẹ già khóc ngất trên bến vắng.

Cú lừa rạng sáng mùa thu năm ba trăm tám mươi ba ấy là nhát dao chót của gần mười lăm năm rỉ máu âm thầm kể từ quê nhà Thagaste. Sở hữu trí nhớ thiên bẩm và cơn khát danh vọng cháy cổ, chàng trẻ tuổi Augustinô đã lao vào vạc dầu khoái lạc Carthage — chung sống ngoài hôn thú nhiều năm với người phụ nữ sinh cho anh bé Adeodatus, giật hết vòng nguyệt quế các cuộc thi hùng biện sân khấu, và nhìn cuốn Kinh Thánh Công giáo mộc mạc của mẹ bằng con mắt khinh khỉnh của học giả mê văn Cicero.

Đau đớn hơn cả lối sống phóng túng là chín năm anh rơi vào lưới tà thuyết nhị nguyên Manikê — giáo phái trí thức kiêu ngạo vuốt ve lương tâm người trẻ bằng luận điệu rằng tội lỗi chỉ là thứ vật chất tối tăm ngoại lai nằm trong xác thịt chứ ý chí tự do chẳng hề mang tội. Những ngày về Thagaste đem lý sự giễu cợt đức tin Tông truyền ngay trên mâm cơm, bà Monica từng đau đớn đóng cửa không cho con ăn chung bàn, tới một đêm bà chiêm bao thấy mình đứng trên thanh thước gỗ sáng ngời và nghe sứ thần bảo: Nhìn kỹ xem, nơi bà đang đứng, con trai bà cũng sẽ đứng ngay bên cạnh.

Nóng lòng cứu trí óc con, bà từng tìm đến nài nỉ một vị Giám mục Công giáo lão thành thông thái Thánh Kinh, xin ngài gọi Augustinô tới tranh luận tay đôi để bẻ gãy tà thuyết Manikê. Nhưng vị mục tử già — từng nếm mùi lạc thuyết thuở nhỏ — từ chối thẳng! Cứ để mặc cậu ấy đó, ngài điềm tĩnh khuyên. Trái tim chàng trai đang phồng lên vì cơn say ngạo mạn; cãi lý lúc này chỉ làm nó khóa chặt cửa hơn. Bà cứ cầu nguyện cho nó; chính khi tự đọc sách phái ấy, nó sẽ thấy cái rỗng tuếch bên trong.

Bà Monica nhất quyết không bước lui. Quỳ sụp xuống gạch tu viện, người mẹ góa òa khóc như suối tuôn, níu áo vị Giám mục van vỉ mãi không thôi, đến mức ông lão vừa bối rối vừa chấn động trước sức khẩn cầu mãnh liệt của trái tim mẫu tử. Cúi nhìn hai gò má đẫm lệ của bà, vị Giám mục thốt lên mười một chữ tiếng Latinh găm chặt vào ngực bà như chiếc neo sắt xuyên qua ba mươi năm bão biển: Hãy đi bình an; không đời nào đứa con của bao nhiêu nước mắt như thế lại hư mất được.

Trong Tự Thú quyển ba, Augustinô thú nhận mẹ ông đón nhận câu ấy như sấm ngôn vang thẳng từ trời cao xuống. Mỗi khi hàng xóm tự hỏi sao người góa phụ Bắc Phi mảnh khảnh đủ sức dậy sớm chiều hai bận mỗi ngày đến quỳ sát bàn thờ Thánh Thể mà không hóa điên vì thất vọng, điểm tựa của bà nằm ở Tin Mừng Luca chương bảy — trước cổng thành Nain. Ở đó đứa con độc nhất của bà mẹ góa cũng đang bị khiêng ra mộ trên quan tài gỗ; ở đó Đức Giêsu chẳng đợi xác chết mở miệng ăn năn trước. Chính vì thương giọt lệ người mẹ góa mà Chúa chạm tay vào nắp quan tài, truyền cho chàng thanh niên chết ngồi dậy và trao anh ta còn sống vào tay mẹ.

Thế nhưng giữa sáng gió lộng trên bến Carthage năm ba trăm tám mươi ba, lời hứa ấy trông như trò chế giễu tàn nhẫn. Lê bước rã rời về phòng trọ trống huếch khi phu cảng cuộn dây thừng dưới sương mù, bà Monica vừa khóc vừa trách Chúa sao nỡ làm ngơ trước cả đêm bà thức trắng dưới bàn thờ Thánh Cyprianô. Chẳng phải bà chỉ xin đúng một điều nhỏ nhoi — là đừng cho cánh buồm ấy rời bến sao?

Mười bốn năm sau, viết lại quyển năm Tự Thú trong phẩm phục Giám mục thành Hippo, Augustinô run lên vì kính sợ trước bàn tay Quan Phòng huyền nhiệm buổi sáng ấy. Lạy Chúa của con, ngài viết, từ đáy vực khôn ngoan, Chúa đã nghe cái bản lề cốt lõi trong khát vọng mẹ con, nên từ chối điều bà xin lúc ấy để hoàn tất nơi con điều bà van nài suốt cả đời! Nếu đêm đó Chúa bắt gió biển lặng yên, Augustinô đã kẹt lại giữa đám bạn Manikê và cạm bẫy quen thuộc tại Bắc Phi.

Thiên Chúa thả cho kẻ đào tẩu sang tận Rôma — nơi đám sinh viên tráo trở quỵt học phí và cơn sốt ác tính suýt kéo linh hồn chưa Rửa Tội của anh xuống mồ — để Tổng trấn ngoại giáo Symmachus đề cử vị giáo sư chán chường lên ghế dạy hùng biện hoàng gia ở phương Bắc: kinh thành Milan! Bởi trên tòa giảng nhà thờ chính tòa Milan, Chúa đã đặt sẵn Thánh Giám mục Ambrôsiô — bộ óc duy nhất ở Tây La Mã đủ uyên bác đập tan thành kiến khinh miệt Kinh Thánh của Augustinô và mở cửa lòng anh bằng ánh mắt hiền từ của người cha.

Còn bà Monica? Cơn choáng váng nơi bến Carthage vừa lắng, góa phụ năm mươi ba tuổi không ngồi quê nhà đan nỗi buồn. Gói chiếc túi vải nhỏ, bà bước lên tàu buôn vượt Địa Trung Hải giữa mùa bão dữ — bình thản trấn an đám thủy thủ khóc thét trước sóng lớn rằng Chúa đã hứa cho bà gặp lại con trên đất Ý trước ngày nhắm mắt. Bước qua cổng thành Milan năm ba trăm tám mươi lăm, bà thấy Augustinô đứng đỉnh cao danh vọng triều đình nhưng linh hồn ngạt thở — chưa biết rằng sau bức tường khu vườn có gốc cây vả xanh, ba mươi năm nước mắt của bà đã sát giờ vỡ òa.