Tiếng Hát Trẻ Thơ Dưới Gốc Cây Vả Thành Milan: Hãy Cầm Lấy Mà Đọc

Hơi nóng cuối tháng Tám phủ đặc quánh xuống mảnh vườn có tường gạch bao quanh tại Milan, vậy mà vị giáo sư hùng biện ba mươi mốt tuổi của hoàng triều lại run bắn như người chết đuối vừa bị kéo lên bãi sỏi. Luồn mười ngón tay vò mái tóc, bấm móng tay vào thái dương đến hằn vệt đỏ, Aurelius Augustinus bật phắt dậy khỏi ghế đá nơi người bạn thân Alypius đang ngồi chết lặng nhìn ông kinh hãi. Giữa ngực ông lúc ấy, Chân Lý hết còn là đề tài tranh biện triết học; nó thành khối đe sắt đè nát từng dẻ xương sườn.

Sau lưng ông trên mặt ghế đá ấm nắng vẫn nằm nguyên tập sách da khâu chép các Thư của Thánh Phaolô — mở toang đúng trang ngón cái run rẩy của ông vừa buông rơi. Nhìn bề ngoài, mùa hè năm ba trăm tám mươi sáu ấy chẳng ai khắp Bắc Ý đáng ghen tị hơn Augustinô: bá quan tấm tắc khen các bài diễn văn hoàng cung của ông, một hôn ước giàu sang đã thu xếp xong, và chức Tổng trấn tỉnh La Mã đã nằm trong tầm tay. Thế nhưng bên trong, chỉ một cuộc ghé thăm của viên quan đồng hương Bắc Phi tên Ponticianus vừa đánh sập tòa lâu đài mạ vàng ấy thành tro bụi.

Con người từng khinh miệt Kinh Thánh suốt chín năm trong phái Manikê đã đi ngả nào tới cơn đau sáng mắt hôm nay? Hai năm trước, tò mò muốn kiểm chứng tài ăn nói lừng danh của Giám mục Ambrôsiô, Augustinô lặng lẽ lách vào đứng sau hàng cột cuối vương cung thánh đường Milan. Ông đến chấm điểm văn phong Latinh; nhưng Chân Lý đã phục kích ông qua đôi tai. Nhìn vị Giám mục đọc sách trầm tư chẳng chút phô trương, nghe ngài mở khóa nghĩa thiêng liêng của Cựu Ước rằng chữ viết giết chết còn Thần Khí ban sự sống, Augustinô thấy mọi biếm họa nông cạn phái Manikê vẽ ra về Công giáo vỡ vụn như vữa mục.

Chẳng bao lâu, trí tuệ sắc bén của ông hoàn toàn khuất phục: Hội Thánh Công giáo chẳng dạy chuyện hoang đường, càng không đòi sự cả tin mù quáng; Đức Kitô Ngôi Lời Nhập Thể đích thực là Đấng Trung Gian duy nhất mà các triết gia Tân Platon kiêu hãnh chỉ thoáng thấy từ xa nhưng thiếu lòng khiêm nhường để quỳ xuống ôm lấy Thánh Giá. Nhưng nếu trí óc đã thấy rõ bến cảng, sao chân ông vẫn lùi khỏi giếng Rửa Tội? Bởi biết hải cảng nằm đâu và chặt đứt xích sắt thói quen xác thịt là hai trận đánh khác hẳn nhau.

Nhiều năm sau, ngài tự mổ xẻ chứng tê liệt ý chí ấy bằng lời thú nhận tâm lý trung thực bậc nhất văn chương Kitô giáo: từ thuở trẻ, miệng ngài từng thầm cầu rằng Lạy Chúa, xin ban cho con đức khiết tịnh và tiết độ — nhưng khoan đã, đừng ban ngay bây giờ! Ngài sợ Chúa nghe quá nhanh rồi chữa mất cơn sốt đam mê xác thịt mà lương tâm ghê tởm nhưng bản năng lại chưa nỡ buông. Hai ý chí — một cũ kỹ thuộc bùn đất, một mới mẻ hướng trời cao — vật lộn đẫm máu trong một hộp sọ, xé linh hồn ông làm đôi.

Chiều tháng Tám ấy, thấy cuốn Thư Thánh Phaolô trên bàn cờ của Augustinô, Ponticianus đã kể chuyện Thánh Antôn bên sa mạc Ai Cập — chàng trai chất phác chỉ nghe đọc một câu Tin Mừng trong nhà thờ đã bán sạch gia sản theo Chúa — và chuyện hai viên quan mật vụ triều đình tại Trier vừa đọc tiểu sử Thánh Antôn trong túp lều vườn đã hủy ngay hôn ước danh lợi chiều đó để thuộc trọn về Thiên Chúa. Khách vừa ra cửa, Augustinô chộp cứng tay Alypius, mắt đỏ ngầu tự xỉ vả: Chúng ta bị sao thế này? Người ít học đứng dậy giật lấy Nước Trời, còn chúng ta ôm bụng học thức vô hồn cứ lăn lộn mãi trong máu thịt nhơ nhớp!

Lao sâu xuống cuối vườn để ngay Alypius cũng không thấy cơn sụp đổ của mình, Augustinô quăng sấp thân xuống cỏ dưới tán lá rộng của gốc cây vả xanh. Bạn còn nhớ cánh buồm trắng trốn khỏi cảng Carthage ở chương một chứ? Suốt ba mươi năm mẹ Monica tưới ướt bậc bàn thờ bằng nước mắt khóc ông; giờ đây dưới vòm lá vả Milan, kẻ đào tẩu cuối cùng tự bật khóc thành lũ! Lạy Chúa, còn bao lâu nữa? Ngày mai và ngày mai mãi đến bao giờ? Sao chẳng phải ngay lúc này? Sao không chấm dứt mọi dơ bẩn của con ngay giờ phút này?

Những bóng ma khoái lạc cũ giật nhẹ vạt áo xác thịt ông như tiếng thì thầm sát tai: Anh đuổi chúng tôi vĩnh viễn thật sao? Từ giây phút này, chẳng bao giờ còn được chạm vào điều ấy nữa ư? Mười ngón tay ông bấu rách cỏ khô. Tự sức mình, ông không thể lùi lại sống tiếp lời dối cũ, cũng chẳng đủ gân cốt nhảy qua vực. Ân sủng buộc phải lên tiếng từ bên ngoài trí óc bị vây hãm.

Đúng phút ấy, từ ngôi nhà bên kia tường gạch nung, bỗng vút lên giọng hát trong vắt của một đứa trẻ — trai hay gái đến cuối đời ông cũng chẳng biết — cứ ngân nga lặp lại điệp khúc lạ lùng: Tolle, lege! Tolle, lege! Hãy cầm lấy mà đọc! Hãy cầm lấy mà đọc! Nín bặt tiếng khóc ngay lập tức, Augustinô lục soát trí nhớ: khắp Milan có trò đồng dao trẻ con nào hát câu ấy không? Tuyệt nhiên không! Nhớ tới Thánh Antôn từng mở Tin Mừng đón câu đầu tiên đập vào mắt như mệnh lệnh Chúa truyền riêng cho mình, ông bật đứng dậy.

Sải bước quay lại ghế đá nơi Alypius ngồi đợi bên tập sách Thánh Phaolô, Augustinô chộp cuốn sách da, mở ra trong thinh lặng và thả đôi mắt nhòe lệ xuống ngay dòng đầu tiên: Chúng ta hãy ăn ở cho đứng đắn như người đang sống giữa ban ngày: không chè chén say sưa, không chơi bời dâm đãng, cũng không cãi cọ ghen tuông; nhưng anh em hãy mặc lấy Chúa Giê-su Ki-tô, và đừng chiều theo tính xác thịt mà thoả mãn các dục vọng. Ông chẳng cần đọc thêm một chữ! Tức khắc, như luồng sáng bình an tràn ngập từng ngóc ngách tim phổi, mọi bóng tối hoài nghi tan biến sạch.

Khẽ gập ngón tay đánh dấu trang, ông điềm tĩnh kể hết cho Alypius; bạn ông đọc câu kế tiếp rồi hiệp thông quyết định tại chỗ, và hai người bước thẳng vào nhà tìm bà Monica! Hãy hình dung gương mặt người mẹ góa năm mươi bốn tuổi trong căn phòng Milan khi đứa con từng dối bà trên bến Carthage bước qua cửa thưa khẽ: Thưa mẹ, xong rồi — con xin lãnh nhận Phép Rửa Công giáo. Bà bật dậy chúc tụng Đấng ban ơn vượt xa mọi điều con người dám xin, hủy ngay mọi dự tính cưới xin danh giá trần thế cho con — chưa biết rằng bà chỉ còn mười bốn tháng thở khí trời trần gian trước khi hai mẹ con tựa bên khung cửa sổ cảng Ostia mở thẳng vào vĩnh hằng.