Ngày Đứa Con Thứ Chia Gia Tài Khi Cha Còn Sống Và Sự Im Lặng Của Người Anh

Tiếng đồng bạc Tyrian nện chát chúa xuống mặt bàn gỗ sung giữa sân làm đàn chim sẻ trên giàn nho giật mình bay tán loạn. Nắng trưa xứ Giuđê đổ lửa xuống nền đá vôi trắng lóa, bốc mùi bụi khô nồng gắt và mùi bã ô-liu vừa ép xong. Không tiếng sáo đám cưới. Chẳng vị kinh sư nào đọc khế ước hôn nhân. Giữa khoảng sân lặng ngắt, hai đứa con trai đang đứng chia tài sản thừa kế của một người cha vẫn đang đứng thở ngay trước mặt họ ba bước chân.

Hãy nhìn bàn tay phải của người cha già tỳ lên gờ đá cối ép dầu. Trên ngón áp út nổi đầy gân xanh, chiếc nhẫn ấn tín bằng vàng khắc gia huy dòng tộc bắt nắng lấp lánh — biểu tượng quyền gia trưởng tối cao mà ông nhất quyết không nắm lại thành nắm đấm. Cách đó hai mươi bước bên bờ tường đá, người anh cả vung cây cuốc sắt nặng trịch bổ phập xuống luống đất sét đỏ. Một tiếng kịch khô khốc. Rồi im bặt. Anh không mở miệng nói một lời để giữ em lại.

Muốn hiểu vết đâm thấu phổi của buổi trưa ấy, ta phải bước vào luật thừa kế Trung Đông thế kỷ thứ nhất. Theo Đệ Nhị Luật hai mươi mốt câu mười bảy và truyền thống pháp lý Mishnah, người cha có thể phân định ranh giới đất đai khi tuổi xế chiều, nhưng quyền hưởng hoa lợi và quyền bán đất hương hỏa tuyệt đối chỉ mở ra sau khi tấm vải liệm của cha đã buộc kín trong mộ đá. Con trưởng nhận hai phần. Con thứ nhận một phần. Bước tới trước mặt cha lúc người còn khỏe mạnh để đòi bán đứt một phần ba đất tổ tiên lấy tiền mặt mang đi đồng nghĩa với lời tuyên án tàn nhẫn trước cả làng: Thưa cha, cha sống lâu quá; đối với con, cha coi như đã chết rồi.

Hàng xóm ghé mắt qua bờ dậu đá đều nín thở chờ một trận lôi đình. Theo danh dự gia tộc Do Thái cổ, vị gia trưởng bị sỉ nhục công khai có toàn quyền tát thẳng vào gò má đứa con ngỗ nghịch, triệu tập kỳ mục ra cổng làng để tước sạch quyền thừa kế ngay tại chỗ. Thế nhưng ông lão không gầm lên. Lồng ngực ông hõm sâu như người vừa hứng trọn nhát giáo vô hình giữa xương sườn. Ông gọi người môi giới, cắn răng chịu ánh mắt ép giá của đám buôn ruộng đánh hơi thấy biến cố, rồi tự tay đếm từng đồng bạc còn ấm hơi người trút vào túi da cho con út.

Tại sao tình phụ tử của Thiên Chúa lại chấp nhận một sự tự do đáng sợ đến thế? Bởi tình yêu bị nhốt bằng cổng sắt và roi vọt chỉ giữ được xác thân bầy gia súc chứ chẳng bao giờ giữ được trái tim một người con. Ông lão cắt đứt một phần ba cơ nghiệp đời mình, trao luôn danh dự tuổi già vào tay đứa trẻ xốc nổi mà không buông một lời nguyền rủa. Khi cậu thanh niên thắt dây lưng nặng trĩu bạc trắng bước qua thềm, đôi mắt già nua chỉ lặng lẽ dõi theo gáy con như người đưa tang nhìn linh cữu rời ngõ.

Ngay giữa mảnh sân ấy còn có một bi kịch thứ hai đang âm thầm mưng mủ, kín đáo và khó nhận diện hơn gấp bội. Trong văn hóa huyết thống Cận Đông, khi cha và em út nổ ra xung đột sinh tử, người anh trưởng mang bổn phận thiêng liêng của người đứng mũi chịu sào hòa giải. Đáng lẽ anh phải quăng ngay cây cuốc sắt xuống gốc ô-liu, lao tới nắm chặt cổ áo em mình, quát cho nó tỉnh cơn ngông cuồng rồi kéo nó quỳ xuống xin cha tha tội.

Anh đã đứng yên. Giọt mồ hôi mặn chảy dọc quai hàm cứng đờ xuống lớp bùn đỏ trên lưỡi cuốc. Dưới đáy ngực người con trưởng mẫu mực ấy, một cuốn sổ kế toán vô hình vừa mở ra tính toán rành mạch: thằng em phá gia chi tử đi khuất mắt, một phần ba ruộng đồi đã cắt riêng, vậy là toàn bộ hai phần ba vườn nho, giếng đá và đàn dê còn lại từ giờ thuộc trọn về riêng anh. Ngọt ngào hơn cả đất đai là chiếc vương miện đạo đức: từ chiều nay, trước cả vùng Giuđê, chỉ còn mình anh là đứa con hiếu thảo đứng bên cha. Chân anh không bước khỏi ranh giới trang trại nửa tấc, nhưng trái tim anh đã bỏ nhà đi hoang ngay từ nhát cuốc lạnh lùng ấy.

Sáng hôm sau, bóng người em khuất hẳn sau rặng đồi đá phấn dẫn sang miền Thập Tỉnh của dân ngoại, chẳng một lần ngoái nhìn hiên nhà nơi cha già đứng tựa cột đá đến lúc hoàng hôn tím sẫm. Ban đầu, những túi bạc Tyrian mua tiếng cười rất dễ. Mỡ cừu non nướng xèo xèo trên lò than gỗ tuyết tùng, rượu vang Phênixi sóng sánh trên trường kỷ vải gai, và đám bạn ăn chơi nâng cốc tụng ca chàng công tử xứ Giuđê chừng nào đồng bạc còn kêu lanh canh trên mặt bàn cẩm thạch.

Rồi hai mùa đông liên tiếp bầu trời không nhỏ một giọt mưa. Giá lúa mạch tăng gấp ba chỉ sau một tuần trăng. Đám bằng hữu từng thề sống chết bốc hơi nhanh hơn vệt rượu đổ trên đá nóng, bỏ lại gã thanh niên với chiếc thắt lưng rỗng tuếch và đôi tay trắng trẻo chẳng chủ ruộng nào thèm thuê gặt. Bị dồn tới đáy vực, đứa con dòng dõi Ápraham đành bán sức cho một điền chủ dân ngoại và bị tống ra đồi trọc nắng cháy để chăn heo — loài vật ô uế tận cùng trong Luật Lêvi mà chạm vào lông cứng của chúng cũng đủ làm người Do Thái mất tư cách vào hội đường ngày Sabát.

Cơn đói cào rách thành ruột khiến xương sườn anh nhô cao dưới lớp áo rách bết bùn khô. Quanh đôi cổ chân nứt nẻ, bầy heo chen chúc nhai rau ráu những vỏ trái muồng khô đen cứng — thứ quả dại chát nghẹn làm quặn thắt dạ dày người mà chẳng ai buồn bố thí cho gã chăn thuê một nắm. Ngồi bệt giữa vũng phân heo nồng nặc mùi cám chua, khi mọi mặt nạ kim tiền bị lột sạch tận xương, một tia chớp tỉnh thức bỗng đánh toạc màn sương kiêu ngạo. Thánh Luca dùng cụm từ sắc như dao mổ: anh ta hồi tâm — trở về lại với chính mình. Tội lỗi hóa ra vừa là cuộc đào tẩu khỏi nhà cha, vừa là đánh mất luôn căn tính thật của linh hồn.

Giữa mùi xú uế chuồng súc vật, ký ức dội về mùi bánh lúa mạch mới ra lò thơm ngát mỗi sớm tinh sương trong bếp nhà cha. Biết bao thợ làm công ở trang trại quê nhà vẫn được bẻ bánh ăn no, còn anh đang chết dần bên máng heo xứ lạ! Lẩm nhẩm tập bài thú tội xin giáng cấp xuống làm kẻ ở đợ ăn lương, chàng trai chống đầu gối run rẩy đứng dậy khỏi bùn, quay mũi chân rướm máu hướng về quê cũ. Anh đâu biết ở đầu dốc làng Giuđê, chòm xóm đã để sẵn những chiếc bình đất nung cho nghi thức Kezazah đập vỡ bình trục xuất kẻ bội nghĩa — càng không ngờ trên thềm đá năm xưa, đôi mắt cha già chưa một buổi chiều nào ngừng gác vọng nhìn ra đường cái.