Khi Người Cha Già Xắn Áo Chạy Chân Trần Trước Mũi Đá Của Cả Ngôi Làng

Từng viên đá lửa sắc lẹm trên con dốc dẫn lên vùng đồi Giuđê cứa toạc lòng bàn chân trần nứt nẻ của gã thanh niên. Dưới vòm trời trưa trắng lóa, chàng trai lê bước tập tễnh như con chó hoang biết chắc phía trước có gậy chờ sẵn, môi khô rớm máu cứ lẩm nhẩm đúng một câu xin hạ nhục: Thưa cha, con chẳng còn đáng gọi là con cha nữa; xin coi con như một người làm công ăn lương trong nhà. Mồ hôi muối xát buốt những vết lở quanh mắt cá, còn mùi phân heo chua loét miền Thập Tỉnh vẫn bám chặt vào mớ giẻ rách trên đôi vai trơ xương.

Khi chòi canh đá vôi và những bậc ruộng ô-liu quen thuộc của làng quê hiện ra trên sống đồi, tim anh đập thình thịch muốn vỡ ngực. Mấy người phụ nữ kéo nước bên giếng làng khựng cứng lại, kẹp chặt những chiếc vò đất bên hông. Đám thợ cày dừng hẳn dây dắt lừa. Tiếng xì xào lan nhanh hơn lửa bén cỏ khô dưới gió nam: Nhìn kìa, thằng bán đất hương hỏa ăn chơi xứ ngoại đã vác xác trắng tay bò về!

Những thính giả Do Thái thế kỷ thứ nhất nghe Chúa Giêsu kể tới đây đều biết rõ hình phạt nào đang chờ đứa con bán sạch ruộng tổ tiên rồi tiêu tán bạc trắng giữa dân ngoại. Phong tục truyền khẩu Talmud gọi bản án cộng đồng ấy là nghi thức Kezazah — sự chặt đứt vĩnh viễn. Kỳ mục và họ hàng sẽ đứng chắn trước cổng làng, nâng cao bình gốm lớn đựng lúa mạch rang cháy, đập tan xuống nền sỏi ngay trước mũi chân kẻ bội nghịch rồi đồng thanh hô lớn: Từ giờ phút này, tên kia bị cắt đứt khỏi dòng máu và gia nghiệp mãi mãi! Mảnh gốm vỡ toang, không mái nhà nào được cho anh ngụm nước hay góc ngủ mà khỏi liên lụy ô nhục.

Thế nhưng khi chưa bình đất nào kịp giơ lên, một cảnh tượng đảo lộn phép tắc quý tộc Trung Đông đã nổ ra trước mắt cả làng. Từ thềm đá cao cuối đường — nơi bóng người lưng còng chiều nào cũng tựa cột nhìn đăm đăm ra dải đồi đá phấn — đôi mắt mờ đục của cha già đã nhận ra dáng đi khập khiễng của con trước khi chòm xóm nhìn rõ mặt. Thánh Luca ghi lại bằng động từ Hy Lạp làm rung chuyển thần học: khi anh còn ở đằng xa, người cha đã thấy và động lòng thương xót đến quặn thắt ruột gan.

Một vị gia trưởng Do Thái có địa vị chẳng bao giờ chạy. Từ triết gia cổ đại đến sách Huấn Ca đều coi bước đi khoan thai với vạt áo chùng phủ kín gót là thước đo phẩm giá bậc trưởng thượng; phơi ống chân trần để cắm đầu chạy giữa đường là chuyện của đám trẻ con hoặc nô lệ hoảng loạn. Vậy mà ông lão túm hai vạt áo gai nhét phắt vào thắt lưng, phơi đôi bắp chân gầy guộc trước mọi lời đàm tiếu, đạp bàn chân trần lên sỏi nóng, lao xuống dốc nhanh hơn tất cả đám người đang tụ tập nơi cổng làng! Vì sao ông phải chạy bán mạng như thế? Vượt lên trên nỗi nhớ thương, ông chạy để đem tấm thân già làm lá chắn sống chặn đứng chiếc bình Kezazah trước khi ai kịp kết án con ông.

Thở dốc khò khè giữa bụi mù, ông lão đổ ập vào người đứa con ngay giữa lối mòn, quàng hai tay ôm ghì cái cổ bẩn thỉu chưa tắm rửa và hôn túi bụi lên đôi gò má hốc hác của nó. Hãy cân sức nặng của nụ hôn ấy dưới Luật thanh sạch Lêvi: khi ép bộ râu bạc và tấm áo vải mịn vào mớ giẻ nồng nặc mùi chuồng heo dân ngoại, người cha đã tự nguyện gánh trọn mọi ô uế nghi lễ của con lên chính thân thể mình trước thanh thiên bạch nhật.

Run bần bật trong vòng tay nóng hổi của cha, cậu thanh niên nghẹn giọng lắp bắp bài diễn văn đổi chác đã nhai suốt dọc đường: Thưa cha, con thật đắc tội với Trời và với cha, chẳng còn đáng gọi là con cha nữa... Nhìn thật kỹ vào bản văn Tin Mừng Luca mà xem: cậu không bao giờ kịp nói hết câu cuối! Trước khi lưỡi cậu thốt ra chữ xin coi con như người làm công, tiếng gọi dõng dạc của người cha đã cắt ngang lời thú tội ấy. Thiên Chúa không mở trại lao động cho những tội nhân muốn trả góp để mua lại ân sủng. Trong nhà Cha, bạn không thể xin làm thuê để gỡ thể diện; bạn chỉ có thể cúi đầu để tình yêu tái sinh mình làm con lần nữa.

Quay phắt sang đám gia nhân sững sờ phía sau, ông lão ra liền bốn mệnh lệnh đảo ngược từng chi tiết buổi chia tang gia tài ở chương trước. Mau đem tấm áo choàng thứ nhất ra mặc cho cậu! Trong tiếng Hy Lạp, stolēn tēn prōtēn chẳng phải cái áo vải lấy tạm trong kho đầy tớ hay áo dự phòng cho khách, mà chính là lễ phục đại triều danh giá nhất của riêng người cha dành cho ngày đại lễ — khoác thẳng lên vai rách rưới của đứa con trước khi nó kịp dội một gáo nước rửa mình.

Tiếp theo là vật chứng bằng vàng từng lấp lánh trên cối ép dầu ngày đứa con dứt áo ra đi: Hãy xỏ nhẫn vào ngón tay cậu! Khi chiếc nhẫn ấn tín khắc gia huy được lồng trở lại vào ngón tay trầy xước đen đúa, cả đám đông bên đường nín thở. Ấn chiếc nhẫn ấy xuống đất sét mềm là đóng dấu khế ước, mở khóa kho lẫm và mang chữ ký pháp lý toàn gia tộc. Dù một phần ba đất đai đã mất trắng, người cha vẫn khôi phục trọn vẹn tước vị làm con — vì lòng thương xót của Cha luôn đi trước để sinh ra lòng trung tín nơi con.

Và hãy xỏ dép vào chân cậu! Giữa xã hội La Mã và Giuđê cổ, nô lệ luôn đi chân đất trên đá lạnh; chỉ những người con tự do và bậc chủ nhân mới mang dép da buộc quai quanh cổ chân. Ngay lúc lớp da êm ôm lấy đôi bàn chân sưng phồng rướm máu, giấc mộng xin làm nô lệ chết hẳn dưới bụi đường. Rồi mệnh lệnh cuối cùng vang lên như tiếng chuông đại xá: Hãy bắt con bê đã vỗ béo làm thịt để mở tiệc ăn mừng! Một con bê nuôi riêng cho đại lễ cung cấp hơn hai trăm phần thịt — đủ mời toàn thể dân làng vào bàn tiệc giao hòa, biến đám người suýt đập bình trục xuất thành chứng nhân lễ phục sinh của một linh hồn.

Chẳng bao lâu sau, khói củi ô-liu thơm lừng mùi bê nướng béo ngậy bay tràn qua bờ tường đá khi hàng chục ngọn đèn dầu đồng loạt thắp sáng giữa bóng chiều. Trong gian sảnh rộng, tiếng trống tay rộn rã hòa tiếng nâng cốc mừng vui quanh mâm cỗ nơi đứa con cõi chết đang ngồi thở bằng xương bằng thịt. Thế nhưng cách đó nửa dặm trên triền đồi xanh lạnh, một người đàn ông khác vừa vác cây cuốc sắt nặng bùn lên vai sau mười hai tiếng cày cuốc đơn độc — lầm lũi bước về mà không hề biết tiếng nhạc từ nhà cha mình sắp lột trần bí mật đen tối nhất trong đời anh.