Ngọn Đèn Thức Trắng Trong Xưởng Mộc Nadarét Và Định Nghĩa Thật Về Người Công Chính

Mùi nhựa gỗ bá hương và vỏ bào ô-liu khô quyện đặc trong gian xưởng thấp khoét vào sườn đồi đá vôi Nadarét. Ngoài kia, ngôi làng nhỏ chưa đầy bốn mươi nóc nhà đã ngủ say trong canh ba; tiếng chó sủa từ thung lũng Esdraelon cũng tắt từ lâu. Chỉ còn ngọn đèn dầu bằng đất nung nhỏ bằng bàn tay trên góc bàn mộc vẫn bập bùng sợi bấc lanh cháy xém. Ánh lửa cam hắt lên gương mặt rám nắng, râu sẫm và đôi vai rộng của người thợ trẻ tráng kiện. Trước mặt Giuse không phải chiếc ách bò đẽo dở, mà là mảnh giấy cói trắng cạnh lọ mực bồ hóng chưa chấm bút.

Ở góc xưởng, sát chiếc cưa khung và túi đồ nghề da dê, ông đã gấp sẵn chiếc áo choàng len dày màu nâu sẫm của thợ mộc Galilê cùng tay nải đựng hai ổ bánh lúa mạch khô. Mọi thứ đã sẵn sàng cho một chuyến đi lặng lẽ trước lúc gà gáy. Đôi bàn tay chai cứng từng vác những cây đà sồi nặng từ công trường Sepphoris lúc này run nhẹ khi chạm mép giấy cói. Chưa bao giờ người con cháu ẩn dật của vua Đavít trải qua một đêm nghẹt thở đến thế.

Muốn hiểu vết thương trong ngực Giuse đêm ấy, phải nhớ luật hôn nhân Do Thái thế kỷ thứ nhất khắc nghiệt dường nào. Hôn lễ gồm hai bước tách biệt: trước hết là lễ thành hôn pháp lý Kiddushin trước hai họ — từ giây phút ấy đôi trẻ đã là vợ chồng hợp pháp theo luật Môsê dù người vợ vẫn ở nhà cha mẹ đẻ gần một năm; bước thứ hai mới là lễ Nissuin, khi chú rể xây xong nhà mới và rước dâu về chung sống. Suốt mấy tháng qua, vừa bào từng thanh xà gỗ cho căn phòng tân hôn, Giuse vừa đếm từng tuần chờ đón Maria.

Thế rồi Maria trở về sau ba tháng xuống miền núi Giuđê giúp bà chị họ Êlisabét. Không cần lời giải thích dài dòng dưới nắng chiều Nadarét, đôi mắt người chồng hứa hôn nhận ra ngay vòng eo dưới lớp áo vải lanh của thiếu nữ thanh khiết ông hằng kính trọng đã thay đổi. Cô đang mang thai. Và Giuse biết chắc chắn một sự thật trần trụi: đứa trẻ ấy không phải máu thịt của ông.

Một cơn bão câm lặng quét sập mọi dự tính đời người trong một nhịp thở. Nỗi cô độc tột cùng của Giuse là ông không thể tâm sự chuyện này với bất kỳ ai — không anh em ruột, không bạn thợ, không trưởng hội đường. Bởi theo Đệ Nhị Luật chương hai mươi hai, trong ngôi làng nhỏ ai cũng biết mặt nhau, chỉ cần người chồng thốt một lời nghi ngờ trước các bô lão ngoài cổng làng, phiên tòa công khai sẽ mở ra ngay. Người vợ mang thai khác dòng máu trong kỳ Kiddushin sẽ chịu bêu riếu vĩnh viễn hoặc án ném đá ngoài bìa ruộng.

Kinh Thánh gói trọn tâm can người thợ mộc đêm ấy trong một câu ngắn gọn: "Ông Giuse, chồng bà, là người công chính và không muốn tố giác bà, nên mới định tâm bỏ bà cách kín đáo." Thế gian thường hiểu "công chính" như quan tòa lạnh lùng trừng phạt kẻ sai để giữ sạch tiếng mình. Dưới ánh đèn đất nung Nadarét, sự công chính của Thiên Chúa mang gương mặt ngược lại. Theo Thánh Giêrônimô và Thánh Bênađô, Giuse biết rõ sự thánh thiện trong ngần của Maria nên không tin cô phản bội; ông linh cảm một mầu nhiệm Thiên Chúa đang bao phủ lấy cô khiến ông run sợ thấy mình bất xứng bước vào.

Và hãy nhìn cái giá thật của quyết định "lìa bỏ kín đáo" ấy. Nếu Giuse trao riêng chứng thư giải ước không nêu tội rồi khoác áo choàng len nâu rời Nadarét trong đêm, vài tuần sau khi bụng Maria lớn dần, dân làng sẽ nói gì bên giếng nước? Họ sẽ rủa xả người vắng mặt: "Thằng Giuse thật tệ bạc, ăn ở trước ngày cưới rồi trốn biệt bỏ rơi cô gái nhà lành!" Chính đó là cốt tủy hào hiệp của Giuse: ông chọn hứng trọn tiếng xấu kẻ thất hứa về mình, mất trắng danh dự cả đời đàn ông để làm tấm khiên che mạng sống và danh dự cho Maria cùng Hài Nhi!

Đêm trôi về canh tư lạnh buốt. Dầu trong bát đất nung cạn sát đáy, ngọn lửa thu nhỏ bằng hạt đậu bên đống vỏ bào thơm mùi gỗ mới. Cơn kiệt sức sau hàng chục giờ đấu tranh nội tâm kéo đôi vai rắn chắc của người thợ gục xuống mặt bàn gỗ phẳng. Ông thiếp đi trên cánh tay chai sần, tấm áo choàng len nâu phủ ngang lưng chắn hơi đá lạnh.

Chính trong giấc ngủ của người đã dốc cạn mọi toan tính nhân hậu nhất, bầu trời lên tiếng. Một giọng sáng rõ gọi thẳng vào dòng máu hoàng gia ẩn dưới bụi mùn cưa: "Này ông Giuse, con cháu Đavít, đừng ngại đón bà Maria vợ ông về, vì người con bà cưu mang là do quyền năng Chúa Thánh Thần." Mọi mảnh ghép bỗng khớp với lời ngôn sứ Isaia đọc trong hội đường về Trinh Nữ sinh Đấng Emmanuel. Thiên Chúa không gạt ông ra ngoài; Người trao thẳng quyền làm cha hợp pháp trên Đấng Mêsia vào tay ông khi phán: "Ông phải đặt tên cho con trẻ là Giêsu" — ghép Con Đấng Tối Cao vào gia phả vua Đavít!

Khi tia sáng xám bạc đầu tiên lọt qua khe ván xưởng mộc, Giuse mở mắt đứng dậy ngay. Ngọn đèn đất nung vừa tắt, vương làn khói mỏng thơm mùi dầu ô-liu. Tin Mừng không ghi một câu hỏi vặn hay do dự nào từ miệng ông. Ông xé mảnh giấy cói trắng ném vào bếp tro, cất hai ổ bánh khô lại chạn gỗ, giũ bụi mùn cưa trên chiếc áo choàng len nâu sẫm rồi khoác vững lên vai.

Cửa xưởng mở toang đón gió sớm đồi Galilê. Trước mắt bà con vừa ra giếng làng, người thợ mộc trẻ bước đi đĩnh đạc lên dốc đá thẳng tới nhà Maria để chính thức rước vợ về dưới mái hiên mình. Không giải thích cho đám đông. Không thanh minh nửa lời. Từ bình minh ấy, Giuse chọn xong ngôn ngữ duy nhất của đời mình: khi đêm tối ập xuống gia đình mà chưa nhìn thấu ngày mai, người cha thật sự không trút giận lên người yếu thế, nhưng mang nỗi đau vào cầu nguyện và thức dậy làm trọn ý Chúa.